Homo sapiens:

Van primitieve hersenen naar modern brein
Een poging om enige mogelijke aspecten van deze ontwikkelingsgang te schetsen.

 

J. de Ruiter
1e versie: 26 januari 2013
2e versie: januari 2020

 

Inleiding

Een terrein waar zeer veel vragen nog onbeantwoord zijn is de oorsprong en de ontwikkeling van het menselijk denken. We bedoelen dan het denkvermogen van homo sapiens. Denken en de relatie tussen taal en denken plaatsen ons nog steeds voor grote wetenschappelijke problemen.
Waar men over eens is is dat de eerste stap naar taal symbolisch denken is. Symbolisch denken, de vorm van denken die zo’n beetje bij peuters begint, houdt in dat fysieke objecten  gerepresenteerd kunnen worden door symbolen (woorden, afbeeldingen, …). Van grammatica is dan nog niet direct sprake.
De oudste vondsten op het gebied van rotsschilderingen en andere kunstuitingen gaan terug op een ouderdom van ca. 70.000 jaar. Dit zou kunnen betekenen dat het gebruik van taal hooguit zo’n 70.000 jaar oud is en dus dateert van na de komst van homo sapiens, ca. 200.000 jaar geleden. Andere opvattingen daarentegen vermoeden dat de oorsprong van taal al veel eerder is ingezet. De historicus Harari (zie [7]) stelt dat zo’n 70.000 jaar geleden de cognitieve revolutie begon en dat hiermee totaal nieuwe mogelijkheden ontstonden, in termen van denken en communicatie, maar ook in termen van grootschalige samenwerking.
De datering is dus niet alleen onduidelijk, maar vooral de vraag hoe taal is ontstaan en wat de relatie tussen taal en denken nu precies is.

Op het punt van schrift liggen de zaken duidelijker. De oudste geschreven tekst is nog geen 6.000 jaar oud. We kunnen dus wel concluderen dat er kennelijk heel veel tijd nodig is geweest om van taal naar schrift te komen.

Dat er een zeer hechte relatie tussen taal en denken is, is overduidelijk, maar wetenschappelijk gezien zijn er helaas meer vragen dan antwoorden. Voor diverse wetenschappelijke vakgebieden zoals evolutiepsychologie, sociobiologie, psycholinguïstiek enz. liggen hier dan ook talrijke onderzoeksvragen. Deze vragen hebben niet zozeer betrekking op wanneer welke stappen in de evolutie van taal en denken bereikt zijn, maar vooral op wat de aard van deze stappen is.
Het is dus van betekenis om beschouwingen op te zetten over eventuele hoofdlijnen in het ontwikkelingsproces van het menselijke denken en de aard van deze hoofdlijnen.
Hierbij moeten we wel bedenken dat over de werking van het brein ook nu nog steeds veel onbekend is en dat betekent dus dat we het dan in hoge mate over een black box hebben. Wel kunnen we stellen dat het een informatieverwerkend system is. De ontwikkeling van primiteive hersenen naar modern brein zullen we dus beschrijven als een ontwikkeling waarbij het informatieverwerkende systeem steeds een stap verder komt.
In de hierna volgende beschouwing zullen we deze term dan ook hanteren.

Een dergelijke beschouwing heeft alleen zin als het een redenering is met een zekere mate van plausibiliteit (hoe klein misschien ook), waarbij de waarde van de gegeven beschouwing dan bepaald wordt door de mate waarin deze beschouwing een aantal reeds bekende fenomenen kan verklaren.
Op deze manier ontstaat een model dat daarna dan verder getoetst kan worden aan nieuwe inzichten of waarnemingen en op grond hiervan bijgesteld kan worden. De uiteindelijke resultante is dan een model dat houdbaar blijft, maar wel met steeds verfijningen of bijstellingen, of een model dat niet houdbaar blijkt en verworpen moet worden.
Dit is een essentiëel criterium voor reguliere wetenschap.

 

Geraadpleegde bronnen

 

  1. Felix Eijgenraam, In dienst van de verwondering, Aramith Uitgevers, Bloemendaal, 1990
     
  2. Piet Vroon, Wolfsklem, De evolutie van het menselijk gedrag, Ambo, Baarn, 1992
     
  3. De zintuigen zijn randapparatuur, interview met hoogleraar neuropsychologie Edward de Haan, NRC Handelsblad, 21 augustus 2010
     
  4. Daniël Kahneman, Ons feilbare denken, Business Contact, Amsterdam, 2011
     
  5. Joshua Foer, Het geheugenpaleis, De Bezige Bij, 2012
     
  6. Hendrik Spiering, Drie gedachten per seconde, NRC Weekend, 29 december 2012
     
  7. Yuval Noah Harari, Sapiens Een kleine geschiedenis van de mensheid, Thomas Rap, 2014

 

1. Een mogelijke schets van de ontwikkelingsgang van primitieve hersenen naar modern brein

   1. Een mogelijke schets van de ontwikkelingsgang.pdf

 

2. Cognitieve erfenissen uit het verre verleden

   2. Cognitieve erfenissen uit het verre verleden.pdf

 

3. Enige relevante verwijzingen

   3. Enige relevante verwijzingen.pdf